خواب و درمان لکنت

چند شب خوب نخوابیدین و روز بعد احساس کردین گیرها، تکرارها یا کشیده‌گویی‌هاتون بیشتر شده؟ شاید فکر کرده باشید این اتفاق تصادفیه؛ اما بعضی از افرادی که لکنت دارند، تجربه مشابهی را گزارش می‌کنند.

ساندرا مرلو، گفتاردرمانگر برزیلی، یکی از همین افراد است. او از دوران کودکی لکنت داشته و با شرکت در جلسات گفتاردرمانی، کنترل بیشتری روی تکرارها و قفل‌های غیرارادی گفتارش پیدا کرده است.

با این حال، مرلو متوجه شد بعد از چند شب خواب نامناسب، لکنتش در روز بعد بیشتر می‌شود.

او در ادامه از مراجعانش پرسید که آیا ارتباطی بین کیفیت خواب و شدت لکنت خود دیده‌اند یا نه. بیشتر افراد در ابتدا گفتند چنین ارتباطی را متوجه نشده‌اند؛ اما وقتی چند هفته وضعیت خواب و گفتارشان را زیر نظر گرفتند، تعدادی از آن‌ها گزارش کردند که پس از خواب نامناسب، لکنتشان بیشتر شده است.

پژوهش مرلو و همکارش درباره مشکلات خواب در کودکان دارای لکنت نیز نشان داد مشکلات خواب در این کودکان بیشتر گزارش می‌شود.

در یک پژوهش جمعیتی منتشرشده در سال ۲۰۲۱، نوجوانان و جوانان دارای لکنت به‌طور میانگین حدود ۲۰ دقیقه کمتر از افراد بدون لکنت می‌خوابیدند. همچنین ۱۵ درصد از آن‌ها تقریباً هر روز برای خوابیدن یا ادامه خواب مشکل داشتند؛ میزانی که حدود دو برابر گروه بدون لکنت بود.

نکته مهم: این پژوهش‌ها وجود یک ارتباط را نشان می‌دهند؛ نه اینکه ثابت کرده باشند کم‌خوابی علت لکنت است. هنوز مشخص نیست خواب نامناسب لکنت را بیشتر می‌کند، لکنت و فشارهای همراه آن خواب را مختل می‌کنند یا هر دو اتفاق هم‌زمان رخ می‌دهند.

اصلاً خواب چه ارتباطی با لکنت داره؟!

لکنت ذاتاً نوسان دارد. ممکن است فرد یک روز روان‌تر صحبت کند و روز دیگری گیرها و تکرارهای بیشتری داشته باشد.

خستگی، فشار روانی، شرایط محیطی، میزان تمرکز و سبک زندگی از عواملی هستند که می‌توانند این نوسان را بیشتر کنند. خواب نامناسب نیز ممکن است از طریق افزایش خستگی، کاهش توجه، تغییر خلق‌وخو و دشوارتر کردن کنترل حرکات گفتاری، روی شدت لکنت اثر بگذارد.

از طرف دیگر، خواب کافی برای یادگیری و تثبیت مهارت‌های جدید اهمیت دارد. به همین دلیل، کم‌خوابی ممکن است یادگیری و اجرای تمرین‌های گفتاردرمانی را دشوارتر کند.

در مقالهٔ چگونه مغز لکنت را ترمیم می‌کند توضیح دادیم که تمرین و گفتاردرمانی چگونه می‌توانند با تغییر و بازسازمان‌دهی فعالیت مغز همراه باشند. خواب مناسب احتمالاً یکی از عواملی است که به یادگیری و تثبیت این تغییرات کمک می‌کند.

خواب نامناسب ممکن است لکنت را تشدید کند؛ اما براساس شواهد فعلی، علت اصلی لکنت رشدی نیست.

برای شناخت عوامل اصلی، می‌توانید مقالهٔ علت لکنت زبان چیست؟ را مطالعه کنید.

خواب بد دقیقاً یعنی چه؟!

عوامل مختلفی می‌توانند باعث شوند صبح احساس کنید استراحت کافی نداشته‌اید. فقط تعداد ساعت خواب مهم نیست؛ زمان خوابیدن، نظم برنامه خواب و کیفیت تنفس هنگام خواب نیز اهمیت دارند.

کمتر از مقدار موردنیاز می‌خوابید

یکی از شایع‌ترین دلایل خواب نامناسب همین است. برنامه‌های شلوغ باعث می‌شوند شب‌ها تا دیر وقت بیدار بمانیم و صبح زود هم از خواب بلند شویم. در نهایت، شاید فقط حدود ۶ ساعت برای خواب باقی بماند.

نیاز افراد به خواب دقیقاً یکسان نیست؛ اما برای بیشتر بزرگسالان، ۶ ساعت کمتر از مقدار توصیه‌شده است.

براساس راهنمای آکادمی پزشکی خواب آمریکا، مقدار خواب معمول در گروه‌های سنی مختلف به این صورت است:

• کودکان ۳ تا ۵ ساله: ۱۰ تا ۱۳ ساعت در شبانه‌روز، با احتساب خواب روز؛
• کودکان ۶ تا ۱۲ ساله: ۹ تا ۱۲ ساعت؛
• نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ ساله: ۸ تا ۱۰ ساعت؛
• بزرگسالان: دست‌کم ۷ ساعت خواب منظم در شب.

این اعداد یک راهنمای کلی هستند. ممکن است یک نفر کمی بیشتر یا کمتر از فرد دیگری به خواب نیاز داشته باشد.

اگر شما یا کودکتان خواب کافی ندارید، بهتر است برنامه روزانه را دوباره بررسی کنید. محدود کردن استفاده از تلفن همراه، تلویزیون و سایر صفحه‌نمایش‌ها در ساعت‌های نزدیک به خواب نیز می‌تواند مفید باشد.

کم کردن روشنایی صفحه یا استفاده از فیلتر نور آبی ممکن است برای بعضی افراد کمک‌کننده باشد؛ اما جایگزین کاهش زمان استفاده از صفحه‌نمایش و داشتن برنامه خواب منظم نیست.

در زمان نامتناسب با ساعت بدن می‌خوابید

بعضی افراد زودتر می‌خوابند و بعضی دیگر شب‌ها تا ساعت دیرتری بیدار می‌مانند. اگر همین افراد مجبور شوند خیلی زودتر یا دیرتر از زمان همیشگی بخوابند، ممکن است صبح روز بعد احساس استراحت کافی نداشته باشند.

یکی از دلایل این اتفاق، هماهنگ نبودن زمان خواب با ساعت زیستی بدن است. تغییر ناگهانی زمان خواب می‌تواند ریتم شبانه‌روزی یا چرخه خواب‌وبیداری را مختل کند.

اگر معمولاً در ساعت مشخصی می‌خوابید، بهتر است تا حد امکان همان برنامه را حفظ کنید. بدن به‌مرور زمان با این ساعت هماهنگ می‌شود.

اگر به دلیل شغل، تحصیل یا شرایط زندگی مجبور هستید ساعت خواب خود را تغییر دهید، بهتر است این تغییر را تدریجی انجام دهید.

مثلاً به جای اینکه زمان خواب را یک‌دفعه سه ساعت جابه‌جا کنید، می‌توانید هر شب آن را حدود ۱۵ تا ۳۰ دقیقه تغییر دهید تا بدن فرصت سازگاری داشته باشد.

افرادی که به‌صورت شیفتی کار می‌کنند، معمولاً احساس خواب‌آلودگی در طول روز یا حالتی شبیه جت‌لگ را گزارش می‌کنند. بعضی از افراد دارای لکنت نیز می‌گویند تغییر ناگهانی ساعت خواب باعث بیشتر شدن قفل‌ها، کشیده‌گویی‌ها و تکرارهای آن‌ها می‌شود.

برنامه خواب نامنظم دارید

برنامه خواب نامنظم بیشتر در نوجوانان و جوانان دیده می‌شود.

مثلاً ممکن است فرد بعضی شب‌ها ساعت ۱۰ شب بخوابد و ساعت ۶ صبح بیدار شود؛ اما شب‌های دیگر ساعت ۲ بامداد بخوابد و ساعت ۱۰ صبح از خواب بلند شود.

حتی اگر تعداد ساعت خواب در هر دو حالت یکسان باشد، جابه‌جایی مداوم ساعت خواب می‌تواند کیفیت استراحت را کاهش دهد. مغز هر شب مجبور است خود را با زمان متفاوتی هماهنگ کند.

خواب نامنظم ممکن است تمرکز، توجه، تنظیم هیجان و عملکرد شناختی را مختل کند؛ توانایی‌هایی که برای برنامه‌ریزی و اجرای گفتار نیز اهمیت دارند.

پژوهش‌ها همچنین بین مشکلات مزمن خواب و اختلالاتی مانند اضطراب و افسردگی ارتباط پیدا کرده‌اند. البته همان‌طور که در این مرور علمی درباره خواب و اختلالات روان‌پزشکی توضیح داده شده، این ارتباط می‌تواند دوطرفه باشد.

اگر می‌خواهید بفهمید تغییر ساعت خواب واقعاً روی لکنت شما یا فرزندتان اثر دارد، می‌توانید از روش نمره‌دهی به لکنت یا جدول SR استفاده کنید. در ادامه روش انجام این کار را توضیح می‌دهیم.

نشانه‌های آپنه خواب دارید

تنفس نامناسب در خواب نیز می‌تواند کیفیت خواب را کاهش دهد. گرفتگی بینی در اثر آلرژی یا عفونت دستگاه تنفسی ممکن است به‌صورت موقت تنفس شبانه را مختل کند.

اما بیدارشدن مکرر، خروپف بلند، نفس‌نفس زدن و قطع تنفس مشاهده‌شده در خواب ممکن است نشانه آپنه خواب باشد.

در آپنه خواب، تنفس فرد در طول شب بارها متوقف و دوباره شروع می‌شود. این اتفاق می‌تواند باعث بیداری‌های بسیار کوتاهی شود که فرد حتی آن‌ها را به خاطر نمی‌آورد.

در نتیجه، چرخه‌های طبیعی خواب کامل نمی‌شوند و فرد صبح با احساس خستگی، خواب‌آلودگی یا سردرد بیدار می‌شود.

تنگی راه هوایی، انحراف تیغه بینی، بزرگ بودن لوزه‌ها، اضافه‌وزن و بعضی مشکلات تنفسی می‌توانند خطر آپنه انسدادی خواب را افزایش دهند. تنفس دهانی نیز ممکن است یکی از نشانه‌های وجود مشکل در مسیر تنفس باشد.

برای شناخت کامل علائم، علت‌ها و روش‌های تشخیص، مقالهٔ آپنه یا خفگی در خواب را مطالعه کنید.

آیا بی‌خوابی می‌تواند به مغز آسیب بزند؟

آلتنا و همکاران در سال ۲۰۱۰ تصاویر مغزی افراد دارای بی‌خوابی مزمن را با افراد بدون بی‌خوابی مقایسه کردند. گروه دارای بی‌خوابی شامل ۲۴ بزرگسال ۵۲ تا ۷۴ ساله بود.

نتایج این پژوهش تصویربرداری مغزی، کاهش حجم ماده خاکستری را در بخش‌هایی از قشر پیشانی‌حدقه‌ای و نواحی آهیانه‌ای، از جمله پرکونئوس، نشان داد.

پرکونئوس در فرایندهایی مانند توجه، حافظه و یکپارچه‌سازی اطلاعات نقش دارد. قشر پیشانی‌حدقه‌ای نیز در ارزیابی هیجانی تجربه‌ها و تصمیم‌گیری مشارکت می‌کند.

به همین دلیل، تغییر در عملکرد این نواحی ممکن است روی یادگیری، تنظیم احساسات و اجرای مهارت‌های آموخته‌شده اثر بگذارد؛ مواردی که در مسیر گفتاردرمانی نیز اهمیت دارند.

اما یک نکته علمی مهم: این پژوهش فقط یک ارتباط بین بی‌خوابی مزمن و تفاوت حجم ماده خاکستری پیدا کرد. این مطالعه ثابت نمی‌کند که بی‌خوابی به‌تنهایی باعث «آسیب مغزی» شده است. همچنین شرکت‌کنندگان این پژوهش برای لکنت یا نتیجه گفتاردرمانی بررسی نشده بودند.

بنابراین نمی‌توانیم نتیجه بگیریم هر فردی که چند شب بد می‌خوابد دچار آسیب مغزی می‌شود یا درمان لکنتش شکست می‌خورد.

با این حال، بی‌خوابی طولانی‌مدت می‌تواند خستگی، کاهش تمرکز و واکنش‌های عاطفی شدیدتری ایجاد کند. این شرایط ممکن است استفاده از تکنیک‌های گفتاری و تحمل موقعیت‌های ارتباطی را دشوارتر کند.

برای بعضی افراد، زیاد شدن لکنت پس از چند شب خواب نامناسب فقط یک نوسان موقتی است؛ نه لزوماً عود کامل. تفاوت این دو حالت را در مقالهٔ بازگشت لکنت بزرگسالان پس از درمان توضیح داده‌ایم.

نحوه برخورد دیگران نیز می‌تواند فشار عاطفی فرد را کمتر یا بیشتر کند. راهکارهای مربوط به این موضوع را در مقالهٔ درباره لکنت به اطرافیان چه بگوییم؟ بخوانید.

کم‌خوابی چطور رفتارهای مرتبط با گفتار را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟

هنگام خواب، مغز فرایندهای مهمی مانند تنظیم فعالیت عصبی، تثبیت یادگیری و پاک‌سازی بخشی از مواد زائد حاصل از فعالیت سلول‌ها را انجام می‌دهد.

گاهی از این فرایند با عبارت «سم‌زدایی مغز» یاد می‌شود؛ اما در واقع با مجموعه‌ای پیچیده از فعالیت‌های ترمیمی و تنظیمی روبه‌رو هستیم.

کمبود خواب مزمن می‌تواند با افزایش استرس اکسیداتیو همراه باشد. استرس اکسیداتیو زمانی اتفاق می‌افتد که تعادل بین رادیکال‌های آزاد و سیستم دفاعی بدن به هم می‌خورد.

اگر این شرایط شدید و طولانی‌مدت باشد، ممکن است به ساختار و عملکرد سلول‌های عصبی آسیب بزند. البته چنین اتفاقی را نباید به یک یا دو شب بدخوابی تعمیم داد.

کم‌خوابی و تغییر فعالیت ژن‌ها

خواب و بیداری می‌توانند روی بیان ژن‌ها نیز اثر بگذارند. در یک مرور پژوهشی درباره ژنتیک خواب در مدل‌های جانوری، تغییر فعالیت بیش از ۲۰۰۰ ژن در ارتباط با خواب و بیداری گزارش شده است.

برخی از این ژن‌ها در سوخت‌وساز، پاسخ به استرس، عملکرد سلول‌های عصبی و تنظیم چرخه خواب نقش دارند.

مرلو این احتمال را مطرح می‌کند که اختلال خواب بتواند روی فعالیت مسیرهای ژنتیکی مرتبط با رشد عصبی و گفتار نیز اثر بگذارد.

این بخش هنوز یک فرضیه است. پژوهش‌های جانوری ثابت نمی‌کنند که کم‌خوابی ژن‌های مربوط به لکنت را در انسان روشن یا خاموش می‌کند.

آپنه خواب چه تغییری در مغز ایجاد می‌کند؟

در سال ۲۰۰۲، میسی و همکاران ساختار مغز ۲۱ مرد دارای آپنه انسدادی خواب و ۲۱ مرد بدون آپنه را مقایسه کردند.

تصویربرداری مغزی، تفاوت‌هایی را در چند ناحیه از مغز گروه دارای آپنه نشان داد؛ از جمله بخش‌هایی از قشر پیشانی و آهیانه‌ای، لوب گیجگاهی، قشر کمربندی قدامی، هیپوکامپ و مخچه.

بعضی از این نواحی در تنظیم حرکت، توجه، عملکرد شناختی و یکپارچه‌سازی اطلاعات حسی نقش دارند. در مقالهٔ اولیه همچنین به تفاوت‌هایی در نواحی مرتبط با تولید گفتار و قشر آهیانه‌ای خلفی اشاره شده است.

در گزارش‌های هم‌زمان با انتشار این پژوهش گفته شد ۸ نفر از ۲۱ فرد دارای آپنه، سابقه لکنت در کودکی داشته‌اند. با این حال، این عدد در چکیده منتشرشده مقاله تحلیل نشده و حجم نمونه نیز بسیار کوچک است.

بنابراین این یافته به‌تنهایی نشان نمی‌دهد آپنه باعث لکنت می‌شود یا لکنت باعث آپنه می‌شود.

پس رابطه خواب نامناسب و لکنت دقیقاً چیه؟

مرلو یک چرخه احتمالی را مطرح می‌کند:

• خواب نامناسب باعث خستگی، کاهش تمرکز و دشوارتر شدن تنظیم احساسات می‌شود؛
• این شرایط ممکن است قفل‌ها، تکرارها و کشیده‌گویی‌ها را بیشتر یا کنترل آن‌ها را دشوارتر کند؛
• افزایش لکنت و نگرانی درباره صحبت کردن نیز می‌تواند اضطراب و کیفیت خواب را بدتر کند؛
• در نتیجه، خواب و گفتار ممکن است به‌صورت دوطرفه روی یکدیگر اثر بگذارند.

البته این چرخه هنوز به‌طور قطعی اثبات نشده است و نباید آن را برای همه افراد یکسان بدانیم.

داشتن خواب کافی نمی‌تواند از ایجاد لکنت جلوگیری کند و به‌تنهایی هم لکنت را درمان نمی‌کند. همان‌طور که در مقالهٔ باورهای اشتباه درباره لکنت توضیح دادیم، عوامل تشدیدکننده را نباید با علت اصلی لکنت اشتباه بگیریم.

اما خواب کافی ممکن است به فرد کمک کند:

• تمرکز بیشتری هنگام جلسه گفتاردرمانی داشته باشد؛
• تمرین‌ها و تکنیک‌های گفتاری را بهتر یاد بگیرد؛
• مهارت‌های آموخته‌شده را راحت‌تر به یاد بیاورد؛
• خستگی و تحریک‌پذیری کمتری داشته باشد؛
• تنش عضلات فک، گردن و گلو را بهتر مدیریت کند.

این موارد به معنی جایگزین شدن خواب با گفتاردرمانی نیستند. خواب مناسب فقط یکی از عوامل حمایت‌کننده در مسیر درمان است.

چطور بفهمیم خواب روی لکنت ما اثر می‌گذارد؟

خیلی از افراد تا زمانی که وضعیت خواب و لکنتشان را ثبت نکنند، متوجه ارتباط احتمالی بین آن‌ها نمی‌شوند.

می‌توانید به مدت دو هفته، روزی فقط یک بار موارد زیر را یادداشت کنید:

1. ساعت خوابیدن و بیدارشدن؛
2. تعداد تقریبی بیدارشدن‌ها در طول شب؛
3. وجود خروپف، احساس خفگی یا تنفس دهانی؛
4. میزان خستگی پس از بیدارشدن؛
5. نمره شدت لکنت در یک موقعیت گفتاری تقریباً مشابه.

مثلاً اگر بزرگسال هستید، می‌توانید نمره لکنت خود را هر روز در یک تماس تلفنی یا گفت‌وگوی کاری ثبت کنید. برای کودک نیز خانواده می‌تواند نمره لکنت را هر روز در یک ساعت تقریباً ثابت یادداشت کند.

ثبت وضعیت به معنی بررسی تک‌تک کلمات یا حساس شدن بیش از حد به گفتار نیست. هدف فقط پیدا کردن یک الگوی کلی است.

اگر بعد از دو هفته مشاهده کردید لکنت در روزهای بعد از خواب نامناسب مرتباً بیشتر می‌شود، این اطلاعات را با گفتاردرمانگر خود در میان بگذارید.

چه زمانی باید برای مشکل خواب مراجعه کنیم؟

اگر یکی از علائم زیر را دارید، بهتر است مشکل خواب را نادیده نگیرید:

• خروپف بلند و مداوم؛
• قطع تنفس مشاهده‌شده توسط اطرافیان؛
• بیدارشدن با احساس خفگی یا نفس‌نفس زدن؛
• خواب‌آلودگی شدید در طول روز؛
• سردرد مکرر هنگام بیدارشدن؛
• مشکل مداوم در به خواب رفتن یا ادامه خواب؛
• خواب نامناسب ناشی از درد، اضطراب یا افسردگی.

در این شرایط می‌توانید از پزشک یا متخصص اختلالات خواب کمک بگیرید. اگر اضطراب یا افسردگی مانع خواب شما شده است، مراجعه به روان‌شناس بالینی یا روان‌پزشک نیز می‌تواند لازم باشد.

برای بررسی و درمان خود لکنت نیز باید از گفتاردرمانگر کمک بگیرید. مسیر درمان لکنت بزرگسالان با برنامه درمانی کودکان متفاوت است.

اگر کودک شما لکنت دارد، راهنمای درمان لکنت کودکان را مطالعه کنید.

جمع‌بندی نهایی

پژوهش‌ها نشان می‌دهند بین مشکلات خواب و لکنت ارتباط وجود دارد. بعضی از افراد نیز پس از چند شب خواب نامناسب، افزایش قفل‌ها، تکرارها و کشیده‌گویی‌ها را تجربه می‌کنند.

اما در حال حاضر نمی‌توانیم بگوییم کم‌خوابی علت لکنت است. خواب نامناسب بیشتر به‌عنوان یکی از عوامل احتمالی تشدیدکننده و مختل‌کننده فرایند یادگیری و تمرین شناخته می‌شود.

خواب کافی درمان لکنت نیست؛ اما می‌تواند شرایط مناسب‌تری برای تمرین، یادگیری و مدیریت لکنت فراهم کند.

اگر تصور می‌کنید خواب روی گفتار شما یا فرزندتان اثر می‌گذارد، به مدت دو هفته خواب و شدت لکنت را ثبت کنید. در صورت مشاهده یک الگوی مشخص، نتیجه را با گفتاردرمانگر در میان بگذارید.

چگونه مغز لکنت را ترمیم می‌کند؟ »

هر آنچه باید درباره آپنه یا خفگی در خواب بدانید »

پاسخ تمام سؤالات مربوط به لکنت »