چگونه مغز لکنت را ترمیم می کند

اگر لکنت به عملکرد مغز مربوطه، پس گفتاردرمانی چطور می‌تونه کمک کنه؟ اصلاً مغز یک فرد بزرگسال هنوز توانایی تغییر کردن داره؟

برای پاسخ به این سؤال‌ها باید ببینیم هنگام لکنت چه اتفاقی در مغز می‌افتد و پژوهشگران دربارهٔ بهبود آن چه چیزهایی پیدا کرده‌اند.

لکنت نوعی ناروانی در گفتار است که می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد. پژوهشگران در بررسی علت لکنت زبان، این اختلال عصبی‌رشدی را با ناهنجاری‌های ساختاری در چندین ناحیهٔ مغز مرتبط می‌دانند؛ ناحیه‌هایی که در پردازش و تولید گفتار نقش دارند.

پژوهشی از کِل (C. A. Kell) بیان می‌کند که بهبودی خودبه‌خودی لکنت در بزرگسالی ممکن است نادر باشد، اما همین اتفاق نشان می‌دهد امکان ترمیم و سازگاری مغز، فراتر از انعطاف‌پذیری مربوط به دوران رشد هم وجود دارد.

لکنت زبان چیست؟ علائم، انواع و راهکارهای درمان »

مغز چه ارتباطی با لکنت داره؟

مطالعات تصویربرداری مغز نشان می‌دهند که نواحی مسئول گفتار در افراد دارای لکنت، عملکرد غیرمعمولی دارند.

دو مورد از این نواحی عبارت‌اند از:

• شکنج پیشانی تحتانی چپ (IFG): در برنامه‌ریزی گفتار نقش دارد.
• قشر حرکتی چپ: اجرای حرکت‌های گفتاری را بر عهده دارد.

یعنی برای صحبت کردن، هم برنامه‌ریزی حرکت‌ها مهم است و هم اجرای آن‌ها.

به گفتهٔ نیکول نیف، از پژوهشگران برجستهٔ علوم اعصاب در مؤسسهٔ ماکس پلانک برای علوم شناختی و مغز انسان:

«وقتی برنامه‌ریزی و اجرای حرکت‌های گفتاری به‌صورت مقطعی قطع یا مهار می‌شود، فرد نمی‌تواند روان صحبت کند.»

مطالعات MRI دربارهٔ فعالیت مغز بزرگسالان دارای لکنت، افزایش قابل‌توجه فعالیت در نیمکرهٔ راست مغز آن‌ها را نشان می‌دهند.

در مغز کودکان دارای لکنت چه تفاوت‌هایی دیده شده؟

بر اساس پژوهش چانگ و همکاران در سال ۲۰۰۸، در کودکان دارای لکنت، ناهنجاری‌هایی در ناحیهٔ بروکا و بی‌نظمی قابل‌توجهی در سازمان‌یافتگی مادهٔ سفیدِ ناحیهٔ اپرکولوم رولاندیک چپ دیده می‌شود.

این ناهنجاری‌های ساختاری در مغز بزرگسالان دارای لکنت هم باقی می‌مانند. در این افراد، فعالیت عصبی در نواحی پیشانی‌آهیانه‌ای سمت راست مغز و عقده‌های قاعده‌ای بیشتر است.

لکنت چه کسانی خودبه‌خود خوب میشه؟

پژوهش‌های منتشرشدهٔ آمبروز (Ambrose) و دووژینسکی (Dworzynski) نشان می‌دهند که درست مانند خود لکنت، بهبودی خودبه‌خودی آن هم می‌تواند زمینهٔ ارثی داشته باشد.

اما می‌تونیم از قبل بفهمیم چه کسی بدون کمک خوب میشه؟

نمی‌توان پیش‌بینی کرد چه کسی بدون کمک بهبود پیدا می‌کند و چه کسی بهبود پیدا نمی‌کند. به همین دلیل، در مقالهٔ مبنا آمده است که تقریباً همهٔ آسیب‌شناسان گفتار و زبان یا گفتاردرمانگران، برای کودکانی که بیش از دو ماه است لکنت دارند، مداخلهٔ زودهنگام را توصیه می‌کنند.

بهبودی خودبه‌خودی ممکن است اتفاق بیفتد؛ اما نمی‌توانیم آن را برای یک کودک مشخص تضمین کنیم.

ارثی بودن توانایی بهبودی بدون کمک، این فرضیه را مطرح می‌کند که در بهبودی خودبه‌خودی لکنت، سازوکارهای عصبی قدرتمند و تکرارپذیری در مغز نقش دارند.

برای بررسی اینکه کودک شما به چه نوع ارزیابی و درمانی نیاز دارد، راهنمای زیر را بخوانید:

درمان لکنت کودکان؛ هر آنچه خانواده‌ها باید بدانند »

وقتی لکنت بهتر میشه، چه تغییری در مغز اتفاق می‌افته؟

داده‌های پژوهش کِل و همکاران نشان می‌دهند که بهبودی بدون کمک، با فعال شدن بخشی از قشر پیشانی‌حدقه‌ای یا اوربیتوفرونتال مغز همراه است.

این بخش در مجاورت ناحیه‌ای قرار دارد که در افراد دارای لکنت، ناهنجاری در توزیع مادهٔ سفید آن مشاهده می‌شود. با این حال، همان ناحیه در افرادی که بدون کمک بهبود پیدا می‌کنند، به وضعیت طبیعی برمی‌گردد.

تفاوت‌های ساختاری بین مغز بزرگسالان دارای لکنت و افرادی که گفتار روان دارند، نشان می‌دهد که لکنت به ناهنجاری‌های ناحیهٔ پیشانی تحتانی چپ وابسته است. فرایند بهبودی نیز وابستگی قابل‌توجهی به بخش خلفی ناحیهٔ اوربیتوفرونتال دارد.

نیمکرهٔ راست مغز چه نقشی دارد؟

در بزرگسالان دارای لکنت، فعالیت بیش‌ازحد در نیمکرهٔ راست قابل مشاهده بود. نواحی دارای فعالیت بیش‌ازحد، در سمت مقابل ناهنجاری‌های ساختاری قرار داشتند.

در این پژوهش، افزایش فعالیت نیمکرهٔ راست با شدت لکنت رابطهٔ معکوس داشت.

رابطهٔ معکوس یعنی چی؟ یعنی در داده‌های این مطالعه، فعالیت بیشتر در این نواحی با لکنت کمتر همراه بوده است.

رفتاردرمانی و گفتاردرمانی می‌توانند فعالیت‌های بیش‌ازحد را در نواحی پیش‌پیشانی و آهیانه‌ای سمت راست از بین ببرند. روش‌های شکل‌دهی روانی گفتار نیز این افزایش فعالیت را به نواحی متناظر در نیمکرهٔ چپ منتقل می‌کنند.

درمان می‌تواند تلاش جبرانی مغز بزرگسالان را کاهش دهد و از فعالیت بیش‌ازحد نیمکرهٔ راست جلوگیری کند. همچنین می‌تواند عملکرد نواحی اطراف شیار سیلوین، یا نواحی پری‌سیلوین، را به وضعیت طبیعی برگرداند.

میشه ساختار و عملکرد مغز رو تغییر داد؟

مغز انعطاف‌پذیری زیادی دارد. حتی در بزرگسالی هم ارتباطات عصبی مغز تحت تأثیر عوامل مختلف تغییر می‌کنند؛ از جمله:

• عادت‌ها؛
• تمرین‌های روزانه؛
• سبک زندگی؛
• داروها و عوامل دیگر.

شاید باورش سخت باشد، اما بر اساس توضیح مقالهٔ مبنا، می‌توان مغز را آموزش داد تا ناهنجاری‌های ساختاری و عملکردی‌ای را که ممکن است در لکنت نقش داشته باشند، به حالت طبیعی برگرداند.

این توانایی تغییر و سازگاری مغز را انعطاف‌پذیری عصبی یا نوروپلاستیسیتی می‌نامند.

یک هفته گفتاردرمانی چه تغییری ایجاد کرد؟

در پژوهشی که آکادمی نورولوژی آمریکا در سال ۲۰۱۲ گزارش کرده است، مطرح شد که یک هفته گفتاردرمانی می‌تواند به بازسازمان‌دهی مغز و کاهش لکنت کمک کند.

این پژوهش چطور انجام شد؟

پژوهشگران ۲۸ بزرگسال دارای لکنت و ۱۳ فرد بدون لکنت را بررسی کردند:

• ۱۵ نفر از بزرگسالان دارای لکنت، به مدت یک هفته، روزانه سه جلسه درمان دریافت کردند.
• ۱۳ فرد باقی‌ماندهٔ دارای لکنت، هیچ درمانی دریافت نکردند.
• ۱۳ فرد بدون لکنت نیز به‌عنوان گروه مقایسه بررسی شدند و درمانی دریافت نکردند.

تیم پژوهش با استفاده از اسکن مغزی، ضخامت قشر مغز را در ابتدا و انتهای مطالعه اندازه‌گیری کرد. همچنین تعامل بین نواحی مختلف مغز در حالت استراحت، برای همهٔ شرکت‌کنندگان بررسی شد.

نتیجه چه بود؟

در افراد دارای لکنت، تعاملات درون مخچه نسبت به افرادی که گفتار روان داشتند، قوی‌تر بود.

پس از یک هفته، سطح ارتباط عملکردی مخچه در افراد دارای لکنتی که درمان دریافت کرده بودند، با سطح آن در افراد بدون لکنت برابر شد.

چونمینگ لو (Chunming Lu)، نویسندهٔ این پژوهش و دارای مدرک دکتری، می‌گوید:

«درمان می‌تواند مغز را به بازسازمان‌دهی خود وادار کند؛ حتی در بزرگسالانی که لکنت دارند. تغییرات در تعاملات مخچه نشان می‌دهد که مغز، لکنت را جبران می‌کند.»

پژوهش‌ها همچنین نشان می‌دهند که تفاوت در ساختار و عملکرد چندین ناحیهٔ مغز، در ایجاد لکنت و شدت آن نقش دارد.

دکتر کِل از دانشگاه گوته در فرانکفورت بیان می‌کند که این یافته‌ها باید به گفتاردرمانگران و آسیب‌شناسان گفتار و زبان در کارشان کمک کنند. این متخصصان می‌توانند درک بیشتری از چگونگی نقش گفتاردرمانی در بازسازمان‌دهی مغز به دست بیاورند.

برای درمان لکنت بزرگسالان دیر نشده؟!

انعطاف‌پذیری مغز برای افرادی که لکنت دارند، خبر امیدوارکننده‌ای است. این پژوهش‌ها نشان می‌دهند که امکان تغییر مغز به دوران کودکی محدود نیست و برای شروع گفتاردرمانی در بزرگسالی هم می‌توان اقدام کرد.

مغز بزرگسالان هم توانایی تغییر و سازگاری دارد.

برای درمان لکنت بزرگسالان، مهم است گفتاردرمانگر مناسبی پیدا کنید؛ کسی که بتواند تمرین‌ها و ابزارهای گفتاردرمانی متناسب با شرایط شما را در اختیارتان بگذارد.

این تمرین‌های گفتاردرمانی و ابزارها می‌توانند به تحریک و یادگیری مغز کمک کنند.

یک گفتاردرمانگر خوب می‌تواند کمک کند بر راهبردهای شکل‌دهی روانی گفتار و اصلاح لکنت مسلط شوید و هنگام صحبت کردن، آن‌ها را راحت‌تر به کار بگیرید.

اگر تا به حال گفتاردرمانی را شروع نکرده‌اید، می‌توانید برای بررسی وضعیت گفتار و انتخاب مسیر درمان از گفتاردرمانگر کمک بگیرید.

اما برای دیدن نتیجه باید صبور باشید.

مقالهٔ مبنا توصیه می‌کند اگر سال‌هاست لکنت دارید، دست‌کم دو ماه به گفتاردرمانی فرصت بدهید تا تفاوت قابل‌توجهی در گفتارتان احساس کنید. این توصیه به معنی یک زمان قطعی و یکسان برای نتیجه گرفتن همهٔ افراد نیست.

اگر قبلاً درمان داشته‌اید و بعد از مدتی دوباره لکنتتان بیشتر شده، مقالهٔ زیر را هم بخوانید:

بازگشت لکنت بعد از درمان؛ چرا اتفاق می‌افتد و چکار کنیم؟ »